Czy konwersacje wystarczą, aby mówić płynnie po angielsku? Co na ten temat mówią badania

Konwersacje wydają się najbardziej oczywistym sposobem nauki mówienia. Skoro chcemy swobodniej komunikować się po angielsku, powinniśmy po prostu jak najwięcej rozmawiać. W praktyce sprawa jest bardziej złożona.

W swojej pracy spotykam osoby, które od miesięcy, a czasem od kilku lat regularnie uczestniczą w konwersacjach. Podczas zajęć rozmawiają na różne tematy, poznają nowe słowa i mają stały kontakt z językiem. Mimo to podczas ważnego spotkania nadal długo szukają właściwych sformułowań, wracają do tych samych prostych konstrukcji albo tracą pewność siebie, gdy rozmowa odbiega od przewidywalnego scenariusza.

Nie oznacza to, że konwersacje nie działają.

Oznacza jedynie, że samo prowadzenie rozmów nie zawsze wystarcza, aby systematycznie rozwijać płynność, precyzję i skuteczność komunikacji zawodowej.

Co właściwie oznacza płynność?

W codziennym języku płynność często oznacza ogólną umiejętność swobodnego porozumiewania się. W badaniach nad mówieniem pojęcie to jest zwykle definiowane bardziej precyzyjnie.

Badacze analizują między innymi:

• tempo wypowiedzi,
• częstotliwość i długość pauz,
• powtórzenia,
• fałszywe starty,
• autokorektę.

Płynność nie jest więc dokładnie tym samym co ogólna znajomość języka ani skuteczność komunikacyjna.

Można mówić dość szybko, ale chaotycznie i nieprecyzyjnie. Można też mówić nieco wolniej, a jednocześnie bardzo jasno przedstawiać argumenty, reagować na pytania i prowadzić rozmowę do konkretnego rezultatu.

W środowisku biznesowym potrzebujemy obu elementów: odpowiedniej sprawności językowej oraz umiejętności wykonania konkretnego zadania komunikacyjnego.

Nie wystarczy mówić bez dłuższych pauz. Trzeba również potrafić:

• jasno przedstawić stanowisko,
• uporządkować argumenty,
• sprecyzować oczekiwania,
• zareagować na zastrzeżenie,
• zasygnalizować brak zgody,
• podsumować ustalenia,
• dostosować wypowiedź do odbiorcy.

Dlatego osoba, która swobodnie rozmawia o podróżach lub codziennych sprawach, może nadal mieć trudność z przedstawieniem rekomendacji podczas spotkania zarządu. To nie jest sprzeczność. To dwa różne zadania językowe.

Dlaczego konwersacje są potrzebne?

Badania nad przyswajaniem języka od dawna podkreślają znaczenie kilku powiązanych ze sobą procesów: kontaktu z językiem, samodzielnego tworzenia wypowiedzi oraz interakcji z innymi osobami.

Stephen Krashen spopularyzował koncepcję zrozumiałego inputu, czyli kontaktu z językiem, który uczący się może zrozumieć, ale który jednocześnie zawiera pewne nowe elementy.

Sam kontakt z językiem nie wyjaśnia jednak całego procesu uczenia się.

Merrill Swain zwróciła uwagę na rolę outputu, czyli samodzielnego tworzenia wypowiedzi. Kiedy musimy coś powiedzieć, często dopiero wtedy zauważamy, że nie potrafimy precyzyjnie wyrazić określonej myśli, brakuje nam konstrukcji albo nasz aktywny zasób języka jest mniejszy niż zasób bierny.

Możemy bez problemu rozumieć wyrażenie podczas czytania lub słuchania, ale nie być w stanie samodzielnie użyć go podczas spotkania.

Badania nad interakcją, związane między innymi z pracami Michaela Longa i Alison Mackey, pokazują również znaczenie sytuacji, w których rozmówcy muszą doprecyzować znaczenie, poprosić o wyjaśnienie, przeformułować wypowiedź albo zareagować na brak zrozumienia.

W takich momentach rozmowa staje się czymś więcej niż wymianą zdań. Kieruje uwagę na język, zmusza do modyfikowania komunikatu i może tworzyć warunki sprzyjające uczeniu się.

Konwersacje są więc bardzo wartościowe. Problem polega na tym, że nie każda rozmowa uruchamia te procesy w takim samym stopniu.

Dlaczego swobodna rozmowa może nie wystarczyć?

Podczas naturalnej rozmowy najważniejsze jest zwykle przekazanie znaczenia. Jeśli rozmówca rozumie nasz komunikat, rozmowa toczy się dalej.

Z punktu widzenia komunikacji jest to sukces.

Z punktu widzenia rozwoju językowego nie zawsze.

Możemy skutecznie przekazywać myśli, korzystając z tych samych prostych słów i konstrukcji, które znamy od lat. Możemy omijać trudniejsze formy, skracać komunikat albo zastępować precyzyjne określenia wyrażeniami ogólnymi.

Rozmowa nadal przebiega, ale zakres używanego języka niekoniecznie się poszerza.

Właśnie dlatego niektóre osoby po wielu miesiącach konwersacji czują się swobodniej, ale nadal:

• popełniają te same powtarzające się błędy,
• używają ograniczonego zakresu struktur,
• mają trudność z bardziej precyzyjnym formułowaniem myśli,
• nie potrafią przenieść swobody z luźnej rozmowy na wymagającą sytuację zawodową.

Konwersacje mogą poprawić komfort mówienia. Nie gwarantują jednak automatycznie rozwoju poprawności, precyzji ani języka potrzebnego do określonego zadania.

Informacja zwrotna ma znaczenie

Jeżeli osoba regularnie korzysta z tej samej niepoprawnej konstrukcji i nie otrzymuje informacji zwrotnej, forma ta może utrzymywać się w jej języku przez długi czas.

Nie oznacza to, że prowadzący powinien przerywać każdą wypowiedź i poprawiać wszystkie błędy. Taka korekta może zakłócać rozmowę, zwiększać napięcie i odciągać uwagę od znaczenia.

Potrzebna jest selektywna informacja zwrotna.

Warto koncentrować się na elementach, które:

• często się powtarzają,
• utrudniają zrozumienie,
• zmieniają zamierzone znaczenie,
• wpływają na precyzję wypowiedzi,
• są szczególnie istotne w pracy danej osoby.

Badania nad ustną informacją zwrotną wskazują, że odpowiednio zaprojektowana korekta może wspierać rozwój języka. Jej skuteczność zależy jednak od wielu czynników, między innymi rodzaju błędu, sposobu udzielenia informacji, kontekstu nauki i możliwości późniejszego zastosowania poprawionej formy.

Samo usłyszenie poprawki nie wystarczy.

Uczący się powinien mieć możliwość ponownego użycia języka: poprawić wypowiedź, wykonać zadanie jeszcze raz albo wrócić do danej konstrukcji w kolejnych sytuacjach.

Rozpoznawanie języka to nie to samo co jego aktywne użycie

Podczas przeglądania notatek lub listy wyrażeń wiele elementów wydaje się znajomych.

„Znam to”. „Rozumiem ten zwrot”. „Przecież już się tego uczyłam”.

Problem pojawia się podczas spotkania, gdy trzeba samodzielnie wydobyć potrzebne sformułowanie z pamięci.

Badania nad retrieval practice pokazują, że aktywne przypominanie informacji może skuteczniej wspierać ich długotrwałe zapamiętywanie niż samo ponowne czytanie materiału.

Klasyczne badania z tego obszaru nie dotyczyły bezpośrednio Business English. Opisywany mechanizm pamięci ma jednak praktyczne znaczenie dla nauki języka: aby zwrot stał się dostępny podczas rozmowy, nie wystarczy wielokrotnie go oglądać. Trzeba próbować samodzielnie go odtworzyć i zastosować.

Po konwersacji można na przykład:

• ponownie odpowiedzieć na pytanie bez zaglądania do notatek,
• nagrać krótkie podsumowanie omawianego problemu,
• następnego dnia odtworzyć najważniejsze zwroty z pamięci,
• zastosować je w nowym przykładzie z własnej pracy,
• jeszcze raz wykonać zadanie, które wcześniej sprawiło trudność.

W ten sposób język stopniowo przechodzi z zasobu rozpoznawanego do zasobu, z którego możemy korzystać aktywnie.

Jedna rozmowa w tygodniu daje ograniczony czas praktyki

Jedna 60-minutowa sesja tygodniowo oznacza około czterech godzin kontaktu z językiem miesięcznie. Co więcej, nie przez cały ten czas mówi osoba ucząca się. Część spotkania zajmują pytania, instrukcje, słuchanie rozmówcy, wyjaśnienia i informacja zwrotna.

Cztery godziny miesięcznie mogą być wartościowe, ale trudno oczekiwać, że same doprowadzą do dużej automatyzacji języka.

Szczególnie wtedy, gdy pomiędzy zajęciami uczestnik nie wraca do nowych wyrażeń i nie używa ich ponownie.

Badania nad spaced practice, czyli rozkładaniem powtórek w czasie, wskazują, że materiał zapamiętujemy na ogół trwalej, gdy wracamy do niego podczas kilku oddzielonych od siebie sesji, zamiast próbować opanować wszystko jednorazowo.

Również w tym przypadku najbardziej znane badania dotyczą ogólnych mechanizmów pamięci, a nie wyłącznie nauki języków. Wniosek praktyczny pozostaje jednak istotny: krótkie, regularne powroty do materiału są zwykle bardziej obiecującą strategią niż intensywna powtórka tuż przed kolejną lekcją.

Płynność wymaga stopniowej automatyzacji

Podczas rzeczywistej rozmowy nie mamy czasu, aby za każdym razem świadomie przypominać sobie regułę gramatyczną, tłumaczyć całe zdanie z polskiego i analizować kilka możliwych słów.

Niektóre elementy języka muszą stać się dostępne szybciej i przy mniejszym wysiłku.

W podejściach opartych na teorii nabywania umiejętności praktyka odgrywa istotną rolę w przechodzeniu od wolnego, świadomie kontrolowanego wykonywania zadania do sprawniejszego używania języka.

Nie chodzi jednak o bezmyślne powtarzanie oderwanych zdań.

Praktyka powinna być:

• celowa,
• regularna,
• powiązana z konkretnym zadaniem,
• stopniowo coraz trudniejsza,
• uzupełniona informacją zwrotną.

W Business English może to oznaczać kilkukrotne wykonanie tego samego rodzaju zadania w różnych warunkach.

Najpierw klient przedstawia rekomendację, korzystając ze struktury i listy zwrotów. Następnie wykonuje zadanie z krótszymi notatkami. Później odpowiada na dodatkowe pytania i zastrzeżenia. Na końcu przedstawia rekomendację bez gotowego skryptu.

To nadal jest mówienie. Nie jest to jednak przypadkowa rozmowa na kolejny temat, lecz celowo zaprojektowana praktyka.

Konwersacja powinna być częścią szerszego procesu

Paul Nation zaproponował model czterech obszarów, które warto uwzględnić w zrównoważonym programie językowym:

1. kontakt z językiem skoncentrowany na znaczeniu,
2. tworzenie wypowiedzi skoncentrowane na znaczeniu,
3. świadomą pracę nad językiem,
4. rozwijanie płynności z wykorzystaniem w dużej mierze znanego materiału.

Model ten nie jest sztywną receptą dla każdej osoby. Dobrze pokazuje jednak, dlaczego opieranie całej nauki wyłącznie na konwersacjach może pozostawiać istotne luki.

Swobodna rozmowa dostarcza przede wszystkim okazji do tworzenia wypowiedzi i interakcji. Może natomiast nie zapewniać wystarczającej ilości:

• celowo dobranego inputu,
• pracy nad konkretnymi formami językowymi,
• selektywnej informacji zwrotnej,
• powtórzeń potrzebnych do automatyzacji,
• ćwiczenia sytuacji zawodowych.

Pytanie nie powinno więc brzmieć: „Konwersacje czy nauka języka?”.

Lepsze pytanie to:

„Jak zaprojektować konwersacje, aby prowadziły do konkretnego rodzaju postępu?”.

Jak wygląda konwersacja, która rzeczywiście rozwija język?

Wartościowa konwersacja nie musi przypominać tradycyjnej lekcji z podręcznikiem. Powinna jednak mieć jasno określony cel.

Może nim być:

• przedstawianie rekomendacji,
• uzasadnianie decyzji,
• uprzejme przerywanie,
• reagowanie na zastrzeżenia,
• sprawdzanie wzajemnego zrozumienia,
• podsumowywanie ustaleń.

Przed rozmową uczestnik otrzymuje odpowiedni input: przykład wypowiedzi, model struktury, krótkie nagranie albo kilka funkcjonalnych zwrotów.

Następnie używa języka w sytuacji zbliżonej do tej, z którą mierzy się w pracy.

Po wykonaniu zadania otrzymuje informację zwrotną. Nie listę wszystkich błędów, lecz kilka najważniejszych obserwacji dotyczących skuteczności, języka i struktury wypowiedzi.

Później wykonuje zadanie ponownie.

To właśnie druga próba jest często pomijana. Tymczasem pozwala natychmiast zastosować informację zwrotną i doświadczyć różnicy między pierwszą a poprawioną wersją wypowiedzi.

Co robić pomiędzy zajęciami?

Praca własna nie musi oznaczać codziennych, godzinnych sesji.

Dla większości zapracowanych profesjonalistów skuteczniejszy i bardziej realistyczny będzie zestaw krótkich działań bezpośrednio powiązanych z celem.

Po sesji poświęconej przedstawianiu rekomendacji można:

• następnego dnia odtworzyć strukturę wypowiedzi,
• wybrać trzy najważniejsze zwroty i zastosować je w nowych zdaniach,
• nagrać dwuminutową rekomendację dotyczącą rzeczywistego projektu,
• wskazać jeden element do poprawy,
• po kilku dniach ponownie wykonać zadanie bez notatek.

Dzięki temu kolejna sesja nie zaczyna się od zupełnie nowego materiału. Staje się kolejnym etapem rozwijania tej samej umiejętności.

Czy konwersacje wystarczą?

Konwersacje są ważnym elementem nauki. Trudno rozwinąć umiejętność prowadzenia rozmów bez rzeczywistej praktyki mówienia i interakcji.

Nie są jednak rozwiązaniem samym w sobie.

Jeżeli każda sesja dotyczy innego, przypadkowego tematu, nowe wyrażenia nie wracają, informacja zwrotna jest ograniczona, a zadania nie mają związku z realnymi potrzebami uczestnika, konwersacje mogą zwiększyć ogólny komfort mówienia, ale nie muszą prowadzić do większej precyzji, automatyzacji ani skuteczności zawodowej.

Najważniejsze nie jest więc wyłącznie to, ile godzin spędzamy na rozmowie.

Znaczenie ma również:

• co podczas tej rozmowy ćwiczymy,
• jaki język chcemy uruchomić,
• jaką informację zwrotną otrzymujemy,
• czy mamy możliwość wykonania zadania ponownie,
• czy wracamy do materiału pomiędzy spotkaniami.

Dobrze zaprojektowana konwersacja nie jest przypadkową rozmową po angielsku.

Jest świadomą praktyką konkretnej umiejętności komunikacyjnej.

A swoboda w posługiwaniu się językiem nie rozwija się dzięki samemu „przegadaniu” kolejnych godzin. Rozwija się wtedy, gdy input, mówienie, interakcja, informacja zwrotna i regularne powroty do materiału zaczynają tworzyć spójny proces.

Wybrane źródła

• Cepeda, N. J., Pashler, H., Vul, E., Wixted, J. T. i Rohrer, D. (2006). Distributed Practice in Verbal Recall Tasks: A Review and Quantitative Synthesis. „Psychological Bulletin”, 132(3), 354–380.
• DeKeyser, R. M. (red.). (2007). Practice in a Second Language: Perspectives from Applied Linguistics and Cognitive Psychology. Cambridge University Press.
• Krashen, S. D. (1985). The Input Hypothesis: Issues and Implications. Longman.
• Long, M. H. (1996). The Role of the Linguistic Environment in Second Language Acquisition. W: W. C. Ritchie i T. K. Bhatia (red.), Handbook of Second Language Acquisition.
• Lyster, R. i Saito, K. (2010). Oral Feedback in Classroom SLA: A Meta-analysis. „Studies in Second Language Acquisition”, 32(2), 265–302.
• Mackey, A. (1999). Input, Interaction, and Second Language Development: An Empirical Study of Question Formation in ESL. „Studies in Second Language Acquisition”, 21(4), 557–587.
• Nation, I. S. P. (2007). The Four Strands. „Innovation in Language Learning and Teaching”, 1(1), 2–13.
• Roediger, H. L. i Karpicke, J. D. (2006). Test-Enhanced Learning: Taking Memory Tests Improves Long-Term Retention. „Psychological Science”, 17(3), 249–255.
• Swain, M. (1985). Communicative Competence: Some Roles of Comprehensible Input and Comprehensible Output in Its Development. W: S. Gass i C. Madden (red.), Input in Second Language Acquisition.